W cieniu sławy – gdy nazwisko staje się ważniejsze niż zdjęcie
Wchodząc na wystawę pokonkursową lub przeglądając galerie laureatów, często zdarza się, że niektóre nazwiska przyciągają wzrok bardziej niż same fotografie. A, to ten znany fotograf!, No tak, przecież to prace X, muszą być dobre – takie komentarze nie są rzadkością. Problem w tym, że czasem te spontaniczne reakcje mogą odzwierciedlać coś głębszego: nieświadome faworyzowanie autorów o ugruntowanej pozycji w świecie fotografii.
Efekt aureoli, znany z psychologii społecznej, w konkursach fotograficznych przejawia się w specyficzny sposób. Jurorzy, nawet ci najbardziej obiektywni, mogą dawać nieco wyższe noty pracom podpisanym przez uznane nazwiska. Nie musi to wynikać z cynicznego układania się z jurorami – często działa tu mechanizm automatycznego przypisywania większej wartości czemuś, co pochodzi z pewnego źródła. Skala tego zjawiska bywa różna, ale jego istnienie potwierdzają nie tylko anegdoty, ale i badania z zakresu oceniania sztuki.
Jak działa mechanizm psychologiczny za efektem aureoli?
Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że profesjonalni jurorzy powinni być odporni na takie uprzedzenia. W końcu to ludzie z ogromnym doświadczeniem, znający się na technice, kompozycji i przekazie fotografii. Problem w tym, że efekt aureoli działa poza świadomością nawet najbardziej rzetelnych ekspertów. Nasze mózgi mają tendencję do upraszczania procesów decyzyjnych, korzystając z gotowych skrótów. Znane nazwisko staje się takim właśnie skrótem – sygnałem jakości, który może wpłynąć na percepcję samego zdjęcia.
Fascynujące jest to, że efekt może działać nawet wtedy, gdy jurorzy nie znają personalnie autora, ale rozpoznają jego styl lub tematy, które podejmuje. Widząc charakterystyczne ujęcie czy kolorystykę, mogą podświadomie zakładać większą głębię artystyczną, niż gdyby to samo zdjęcie pokazano jako pracę anonimowego uczestnika. W jednym z eksperymentów przeprowadzonych na uczelni artystycznej te same prace oceniano wyżej, gdy były podpisane nazwiskami znanych fotografów – nawet jeśli te nazwiska zostały dopisane przypadkowo.
Historie, które zmuszają do refleksji
W 2017 roku pewien fotograf-amator postanowił sprawdzić, jak jego prace zostaną ocenione pod różnymi nazwiskami. Wysłając tę samą serię zdjęć na kilka konkursów – raz pod własnym nazwiskiem, raz pod pseudonimem, a raz pod nazwiskiem znanego fotografa – otrzymał diametralnie różne wyniki. Pod własnym, mało znanym nazwiskiem zdobył średnie oceny. Pod pseudonimem – nieco lepsze. Ale gdy prace zostały podpisane nazwiskiem uznanego autora, z miejsca znalazły się w finale. Co ciekawe, jurorzy w komentarzach chwalili wtedy dojrzałość warsztatu i spójną wizję artystyczną, choć technicznie były to te same ujęcia.
Inny przykład pochodzi z dużego konkursu reportażowego, gdzie przez pomyłkę pomieszano metadane przy ocenie. Praca początkującego fotografa została początkowo odrzucona, ale gdy okazało się, że jest autorstwa laureata World Press Photo, nagle zyskała uznanie i znalazła się wśród wyróżnionych. Organizatorzy tłumaczyli później, że to przypadek, ale uczestnicy konkursu mieli wątpliwości.
Czy da się uniknąć efektu aureoli w jury?
Niektóre prestiżowe konkursy wprowadzają ślepe ocenianie – prace są numerowane, a nazwiska autorów ujawniane dopiero po zakończeniu procesu selekcji. To dobra praktyka, choć nie zawsze możliwa do przeprowadzenia w przypadku fotografii, gdzie styl autora bywa rozpoznawalny. Inne rozwiązanie to zwiększenie liczby jurorów i wprowadzenie systemu, gdzie każdy oceniający działa niezależnie, bez możliwości konsultacji.
Coraz więcej konkursów eksperymentuje też z mieszanymi składami jurorskimi, gdzie obok uznanych fotografów zasiadają krytycy sztuki, kuratorzy czy nawet przedstawiciele publiczności. Ta różnorodność perspektyw pomaga zrównoważyć ewentualne uprzedzenia. Ważna jest też świadomość samych jurorów – wiele osób po szkoleniach z psychologii oceniania przyznaje, że zaczyna bardziej skupiać się na samych pracach, a nie na nazwiskach.
Ciekawym rozwiązaniem jest też system rotacji – zapraszanie co roku nowych jurorów, którzy nie zdążyli jeszcze wyrobić sobie pewnych schematów dotyczących gwiazd fotografii. Choć wtedy pojawia się ryzyko utraty ciągłości kryteriów, może to działać jako swoista higiena konkursowego obiegu.
Co mogą zrobić organizatorzy i uczestnicy?
Dla organizatorów kluczowe jest budowanie transparentnych procedur. Warto informować uczestników, jakie kroki podjęto, aby zminimalizować efekt aureoli – czy prace są oceniane anonimowo, jak wygląda proces selekcji. Publikowanie pełnych protokołów jury (oczywiście po zakończeniu konkursu) też dodaje wiarygodności. Niektóre konkursy idą o krok dalej i udostępniają statystyki – na przykład jak rozkładały się oceny dla poszczególnych prac w każdej rundzie.
Uczestnicy z kolei powinni pamiętać, że efekt aureoli nie przekreśla szans mniej znanych autorów. Wręcz przeciwnie – wiele konkursów specjalnie poszukuje świeżego spojrzenia. Ważne, aby nie zniechęcać się pierwszymi niepowodzeniami i traktować udział w konkursach jako element rozwoju, a nie jedyny wyznacznik sukcesu. Czasem lepiej wybrać mniejsze, ale dobrze zorganizowane konkursy, gdzie ocena jest bardziej zindywidualizowana.
Co ciekawe, w ostatnich latach rozwój mediów społecznościowych trochę zmienił układ sił. Teraz to nie tylko nazwiska z podręczników mają swoją aureolę – młodzi fotograficy, którzy zdobyli rozpoznawalność w sieci, też mogą liczyć na dodatkowe punkty u jurorów śledzących trendy. To pokazuje, że mechanizm działa w obie strony.
Patrzeć na zdjęcie, nie na podpis
W idealnym świecie każde zdjęcie konkursowe oceniane byłoby wyłącznie na podstawie swojej jakości. Ale przecież fotografii nie da się całkowicie oddzielić od osoby, która stoi za aparatem – to medium z natury jest osobiste. Może więc zamiast całkowicie zwalczać efekt aureoli, warto nauczyć się go uwzględniać? Świadomość, że takie zjawisko istnieje, to pierwszy krok do bardziej sprawiedliwej oceny.
Największe konkursy fotograficzne, te które przeszły do historii, często odkrywały zupełnie nowe nazwiska. I to jest chyba najlepsza odpowiedź na efekt aureoli – wiara w to, że naprawdę dobre zdjęcie przebije się niezależnie od tego, kto je zrobił. Być może najbardziej obiecujący jest trend, w którym jurorzy coraz częściej poszukują nie tyle kolejnego zdjęcia znanego fotografa, co zdjęcia, które powinno stać się znane. A to już zupełnie inna perspektywa.
